Kultura - czym jest? Definicja, typy i rola

Kultura obejmuje znacznie więcej niż sztukę, teatr, literaturę i muzykę. Tworzą ją również język, obyczaje, wartości, symbole, wiedza, sposoby zachowania oraz przedmioty wytwarzane i wykorzystywane przez ludzi. Dzięki kulturze uczymy się, jak rozumieć świat, komunikować się z innymi i funkcjonować w określonej społeczności. Czym dokładnie jest kultura, jakie są jej elementy i typy? Poznaj najważniejsze cechy kultury, przykłady jej materialnych i niematerialnych wytworów oraz funkcje, jakie pełni w życiu człowieka i społeczeństwa.

Kultura - definicja

Słowo "kultura" może być używane w kilku znaczeniach. W języku potocznym często oznacza dobre wychowanie, znajomość zasad zachowania albo zainteresowanie sztuką. Mówimy, że ktoś jest "człowiekiem kulturalnym", ponieważ zachowuje się uprzejmie, potrafi prowadzić rozmowę i szanuje innych ludzi.

W naukach humanistycznych i społecznych pojęcie kultury jest znacznie szersze. Kultura nie ogranicza się do zachowań uznawanych za eleganckie ani do dzieł znajdujących się w muzeach. Obejmuje wszystko, czego człowiek uczy się jako członek określonego społeczeństwa.

Do kultury należą zatem zarówno koncert symfoniczny i powieść, jak i sposób witania się, rodzinny przepis, lokalna gwara, reguły obowiązujące podczas posiłku, wygląd domu oraz znaczenia przypisywane określonym kolorom i gestom.

Kultura nie jest cechą pojedynczego człowieka istniejącą niezależnie od społeczeństwa. Powstaje w relacjach między ludźmi, a jej elementy są przekazywane, rozwijane i interpretowane przez kolejne pokolenia.

Kultura w szerokim i wąskim znaczeniu

Różnice między definicjami kultury wynikają często z tego, czy pojęcie jest używane w znaczeniu szerokim, czy wąskim.

Kultura w szerokim znaczeniu
Obejmuje całokształt materialnego i niematerialnego dorobku człowieka. Należą do niej technologie, wiedza, instytucje, język, obyczaje, religia, sztuka, prawo, sposoby pracy i organizacja życia społecznego.

Kultura w wąskim znaczeniu
Odnosi się przede wszystkim do twórczości artystycznej i intelektualnej. W tym ujęciu kulturę reprezentują literatura, teatr, film, muzyka, malarstwo, rzeźba, architektura oraz działalność instytucji takich jak muzea, galerie i biblioteki.

Żadne z tych znaczeń nie jest całkowicie błędne. Trzeba jednak zwracać uwagę na kontekst. Zdanie "interesuję się kulturą" może dotyczyć sztuki i literatury, natomiast określenie "kultura organizacyjna" odnosi się do zasad i wartości obowiązujących w miejscu pracy.

Cechy kultury

Kultura przyjmuje różne formy, ale można wskazać kilka cech wspólnych dla większości społeczeństw i grup.

Kultura jest wyuczona
Człowiek nie rodzi się ze znajomością języka, obyczajów i symboli. Uczy się ich w rodzinie, szkole, grupie rówieśniczej oraz poprzez obserwację zachowania innych ludzi.

Kultura jest społeczna
Powstaje we wspólnocie i umożliwia jej członkom porozumiewanie się. Indywidualny pomysł może stać się częścią kultury dopiero wtedy, gdy zostanie przekazany innym i zacznie funkcjonować w społecznym obiegu.

Kultura jest przekazywana
Wiedza, wartości, język i zwyczaje przechodzą z jednego pokolenia na następne. Przekaz odbywa się przez rozmowę, edukację, naśladowanie, uczestnictwo, książki, media i instytucje.

Kultura posługuje się symbolami
Przedmioty, słowa, gesty i kolory mogą przekazywać treści wykraczające poza ich dosłowne znaczenie. Flaga jest fragmentem materiału, ale jako symbol reprezentuje określoną wspólnotę i jej historię.

Kultura jest uporządkowana
Jej elementy tworzą powiązany system. Język łączy się z literaturą, religia z obrzędami, a normy społeczne z prawem, wychowaniem i sposobami oceniania zachowania.

Kultura jest zróżnicowana
Różne społeczeństwa posiadają odmienne zwyczaje, języki i sposoby interpretowania świata. Zróżnicowanie występuje również wewnątrz jednego kraju, miasta albo grupy społecznej.

Kultura jest zmienna
Nie pozostaje taka sama przez stulecia. Zmienia się pod wpływem technologii, migracji, konfliktów, odkryć, kontaktów między społeczeństwami oraz nowych potrzeb ludzi.

Kultura zaspokaja potrzeby
Pomaga ludziom organizować życie, komunikować się, wyjaśniać rzeczywistość i budować relacje. Dostarcza również rozrywki, poczucia bezpieczeństwa i sposobów wyrażania emocji.

Jakie są elementy kultury?

Kultura jest złożonym systemem, którego składniki wzajemnie na siebie oddziałują. Zmiana jednego elementu może wpływać na język, obyczaje, sztukę i codzienne zachowanie.

Do podstawowych elementów kultury należą:

Elementy kultury nie funkcjonują oddzielnie. Tradycyjna potrawa jest materialnym produktem, ale sposób jej przygotowania należy do wiedzy, a okoliczność podawania może być związana z obyczajem, świętem i pamięcią rodzinną.

Kultura materialna i niematerialna

Jednym z podstawowych podziałów jest rozróżnienie kultury materialnej i niematerialnej. Pozwala ono uporządkować zarówno fizyczne przedmioty, jak i wartości oraz sposoby działania.

Kultura materialna obejmuje przedmioty i przestrzenie stworzone albo przekształcone przez człowieka. Należą do niej budynki, drogi, ubrania, narzędzia, książki, obrazy, maszyny i urządzenia.

Kultura niematerialna składa się z języka, wiedzy, wartości, norm, obyczajów, muzyki, wierzeń, symboli oraz umiejętności. Nie można jej sprowadzić do jednego przedmiotu, ponieważ istnieje dzięki pamięci i działaniu ludzi.

Podział nie zawsze jest całkowicie wyraźny. Przedmiot materialny może być nośnikiem znaczeń niematerialnych. Obrączka posiada fizyczną formę, ale jej znaczenie wynika z norm, symboliki i obyczaju zawarcia małżeństwa.

Typy kultury

Kulturę można dzielić według zasięgu, odbiorców, sposobu powstawania i roli społecznej. Poszczególne typy nie są od siebie całkowicie oddzielone. Jedno dzieło może należeć jednocześnie do kultury narodowej, popularnej i artystycznej.

Kultura wysoka

Kultura wysoka obejmuje dzieła uznawane za szczególnie wartościowe artystycznie lub intelektualnie. Ich odbiór może wymagać znajomości kontekstu, historii, języka sztuki albo określonych konwencji.

Do kultury wysokiej zalicza się między innymi literaturę artystyczną, muzykę klasyczną, teatr, operę oraz część malarstwa i filmu. Nie oznacza to, że każde dzieło prezentowane w muzeum jest wartościowe ani że kultura wysoka jest dostępna wyłącznie dla elit.

Kultura masowa i popularna

Kultura masowa obejmuje treści tworzone i rozpowszechniane z myślą o bardzo licznej publiczności. Jej rozwój jest związany z prasą, radiem, telewizją, kinem, internetem i przemysłem rozrywkowym.

Kultura popularna, czyli popkultura, składa się z szeroko znanych filmów, seriali, piosenek, książek, gier, memów i wizerunków osób publicznych. Może być produkowana komercyjnie, ale może również rozwijać się oddolnie dzięki aktywności odbiorców.

Kultura ludowa

Kultura ludowa powstaje w lokalnych społecznościach i jest przekazywana między pokoleniami. Obejmuje obrzędy, pieśni, tańce, rzemiosło, budownictwo, stroje, wierzenia oraz wiedzę związaną z codziennym życiem.

Jej cechami są regionalność, związek z tradycją, praktyczny sposób przekazu oraz częsta anonimowość twórców. Kultura ludowa nie jest jednak niezmienna i może przystosowywać się do nowych warunków.

Kultura narodowa

Kultura narodowa tworzy wspólną przestrzeń języka, symboli, pamięci historycznej, dzieł i wartości uznawanych za ważne dla określonego narodu.

Nie oznacza całkowitej jednolitości. W obrębie narodu mogą funkcjonować różne religie, tradycje regionalne, style życia i sposoby interpretowania historii.

Kultura regionalna i lokalna

Kultura regionalna jest związana z określonym obszarem, jego historią, językiem, architekturą, kuchnią i tradycjami. Kultura lokalna może obejmować jeszcze mniejszą społeczność - miasto, dzielnicę, wieś albo grupę mieszkańców.

Przykładami są lokalne święta, legendy, nazwy miejsc, charakterystyczne potrawy, gwary oraz pamięć o wydarzeniach ważnych dla danej miejscowości.

Subkultury

Subkultura rozwija własne wartości, symbole, język i praktyki w obrębie szerszego społeczeństwa. Może powstawać wokół muzyki, aktywności, stylu życia, poglądów albo wspólnego doświadczenia.

Nie każda subkultura odrzuca kulturę dominującą. Część grup chce jedynie wyróżnić się i stworzyć przestrzeń dla osób posiadających podobne zainteresowania.

Kultura - przykłady

Przykłady kultury można znaleźć w codziennym życiu, przestrzeni publicznej, języku, sztuce oraz sposobach organizowania wspólnoty.

Sposób powitania
Podanie ręki, ukłon, przytulenie albo określone słowa są zachowaniami kulturowymi. To, co w jednym społeczeństwie jest oznaką szacunku, w innym może zostać odebrane jako zbyt bezpośrednie.

Święta i uroczystości
Sposób obchodzenia świąt, przygotowywane potrawy, stroje, muzyka i gesty są przekazywane między pokoleniami. Łączą wierzenia, pamięć, rodzinne obyczaje i materialne przedmioty.

Język codzienny
Zwroty grzecznościowe, żarty, powiedzenia i przysłowia pokazują, jakie wartości i doświadczenia są znane danej społeczności.

Architektura
Wygląd budynków wynika z dostępnych materiałów, technologii, klimatu, potrzeb mieszkańców oraz idei dotyczących piękna i funkcjonalności.

Moda
Ubranie chroni ciało, ale może także informować o zawodzie, pozycji, przynależności grupowej, poglądach i stosunku do obowiązujących norm.

Film i literatura
Dzieła przedstawiają społeczne wartości, konflikty, sposoby życia i wyobrażenia o świecie. Jednocześnie mogą wpływać na język, modę i zachowanie odbiorców.

Kultura internetu
Memy, sposoby komentowania, internetowe żarty, formy autoprezentacji i zasady obowiązujące w społecznościach cyfrowych są współczesnymi elementami kultury.

Wytwory i teksty kultury

Wytworem kultury jest każdy przedmiot, przekaz albo sposób działania stworzony lub przekształcony przez człowieka. Może to być budynek, narzędzie, piosenka, przepis, język, zwyczaj lub system prawny.

Pojęcie tekstu kultury jest bardziej szczegółowe. Tekstem kultury nazywa się wytwór lub zjawisko, które przekazuje znaczenia i może być interpretowane. Nie musi mieć formy zapisanych słów.

Tekstem kultury może być:

• powieść;
• obraz;
• film;
• utwór muzyczny;
• reklama;
• gra komputerowa;
• pomnik;
• obrzęd;
• strój;
• miejska przestrzeń.

Podczas analizy tekstu kultury bierze się pod uwagę nie tylko jego formę, ale także kontekst historyczny, autora, odbiorcę, użyte symbole oraz znaczenia nadawane mu przez społeczeństwo.

Kultura a natura

Natura obejmuje zjawiska i cechy powstające bez celowego działania człowieka. Kultura jest natomiast związana z tym, czego ludzie uczą się, co tworzą i jak przekształcają środowisko.

Potrzeba jedzenia ma podstawę biologiczną, ale sposób przygotowywania potraw, godziny posiłków, używane sztućce i zasady zachowania przy stole są kulturowe. Człowiek posiada naturalną zdolność wydawania dźwięków, lecz konkretny język poznaje w społeczeństwie.

Natura i kultura nie są jednak całkowicie oddzielone. Ludzie tworzą kulturę, korzystając z biologicznych możliwości i zasobów środowiska. Kultura wpływa natomiast na sposób odżywiania, poruszania się, pracy, wypoczynku i dbania o zdrowie.

Kultura a cywilizacja

Pojęcia kultury i cywilizacji bywają używane zamiennie, ale można wskazać między nimi różnicę. Kultura odnosi się przede wszystkim do wartości, znaczeń, języka, obyczajów i twórczości. Cywilizacja jest częściej kojarzona z poziomem organizacji społeczeństwa, techniką, instytucjami i materialnymi warunkami życia.

Podział ten jest umowny. Rozwój techniki wpływa na kulturę, a wartości kulturowe decydują o tym, w jaki sposób ludzie korzystają z wynalazków. Internet jest osiągnięciem technicznym, ale sposób komunikowania się w sieci należy już do kultury.

Jaką rolę pełni kultura?

Kultura umożliwia człowiekowi funkcjonowanie w społeczeństwie. Dostarcza zasad, symboli i znaczeń potrzebnych do komunikacji oraz interpretowania zachowania innych ludzi.

Funkcja komunikacyjna
Język, symbole i gesty umożliwiają wymianę informacji. Dzięki wspólnym kodom członkowie społeczeństwa mogą rozumieć wypowiedzi, obrazy, ceremonie i zachowania.

Funkcja integracyjna
Wspólne tradycje, język i wartości budują poczucie przynależności. Kultura pomaga tworzyć więź w rodzinie, społeczności lokalnej, narodzie i innych grupach.

Funkcja regulacyjna
Normy i obyczaje wskazują, jakie zachowania są akceptowane. Ułatwiają przewidywanie reakcji innych osób i ograniczają liczbę konfliktów.

Funkcja poznawcza
Kultura dostarcza pojęć i opowieści, za pomocą których człowiek wyjaśnia świat. Wiedza naukowa, mity, religia i sztuka proponują różne sposoby rozumienia rzeczywistości.

Funkcja tożsamościowa
Kultura pomaga odpowiedzieć na pytania o pochodzenie, przynależność i wartości. Człowiek może identyfikować się z językiem, regionem, narodem, religią, zawodem lub środowiskiem twórczym.

Funkcja edukacyjna
Dzięki kulturze kolejne pokolenia poznają język, historię, obyczaje i sposoby działania. Edukacja odbywa się zarówno w szkole, jak i podczas codziennego życia.

Funkcja artystyczna i emocjonalna
Sztuka pozwala wyrażać przeżycia, których nie zawsze można opisać wprost. Muzyka, literatura, film i malarstwo pomagają przeżywać emocje, rozwijać wyobraźnię i poznawać doświadczenia innych osób.

Funkcja krytyczna
Kultura nie tylko utrwala istniejący porządek. Artyści, pisarze i uczestnicy życia społecznego mogą kwestionować normy, przedstawiać pomijane problemy i proponować nowe sposoby myślenia.

Funkcja pamięci
Dzieła, dokumenty, zabytki, opowieści i obrzędy przechowują wiedzę o przeszłości. Tworzą dziedzictwo kulturowe, które może być przekazywane następnym pokoleniom.

Jak przekazywana jest kultura?

Człowiek poznaje kulturę przez całe życie. Proces uczenia się zasad, wartości i wzorów zachowania rozpoczyna się w dzieciństwie, ale nie kończy wraz z osiągnięciem dorosłości.

Najważniejszymi środowiskami przekazu kultury są:

• rodzina - przekazuje język, pierwsze zasady, obyczaje i pamięć rodzinną;
• szkoła - uczy języka, historii, literatury, norm i uczestnictwa w życiu społecznym;
• grupa rówieśnicza - wpływa na język, zainteresowania, modę i sposoby spędzania czasu;
• religia - przekazuje wierzenia, obrzędy, normy i wspólnotowe doświadczenia;
• media - rozpowszechniają wzorce zachowania, poglądy, informacje i rozrywkę;
• instytucje kultury - chronią, interpretują i udostępniają dzieła oraz dokumenty;
• internet - umożliwia szybkie tworzenie i wymianę nowych treści;
• codzienne doświadczenie - uczy zachowania w pracy, urzędzie, przestrzeni publicznej i relacjach.

Przekazywanie kultury nie polega wyłącznie na powtarzaniu tego, co robili poprzednicy. Każdy odbiorca może interpretować poznane wzory, łączyć je z nowymi wpływami i przekazywać dalej w zmienionej formie.

Czy kultura jest niezmienna?

Kultura stale się zmienia, choć nie wszystkie jej elementy przekształcają się w tym samym tempie. Moda, język internetowy i rozrywka mogą zmieniać się bardzo szybko. Normy moralne, obrzędy i instytucje często przekształcają się wolniej.

Na zmiany kultury wpływają:

• kontakty między społeczeństwami;
• migracje;
• rozwój technologii;
• wojny i konflikty;
• przemiany gospodarcze;
• edukacja;
• ruchy społeczne;
• twórczość artystyczna;
• media i globalizacja;
• zmiany pokoleniowe.

Zmiana nie musi oznaczać całkowitego zaniku tradycji. Dawny zwyczaj może otrzymać nową formę, a historyczne dzieło może być interpretowane z perspektywy współczesnych problemów. Kultura zachowuje ciągłość właśnie dlatego, że potrafi przystosowywać się do nowych warunków.

Nie wszystkie elementy kultury muszą być bezkrytycznie chronione. Niektóre normy i zwyczaje mogą prowadzić do przemocy, dyskryminacji albo ograniczania praw określonych osób. Społeczeństwo może je poddawać ocenie i zmieniać, zachowując jednocześnie pamięć o ich historycznym pochodzeniu.

Kultura jest sposobem, w jaki ludzie nadają znaczenie światu i organizują wspólne życie. Obejmuje język, wartości, normy, przedmioty, sztukę, wiedzę, wierzenia i codzienne zachowania. Łączy człowieka ze wspólnotą, ale daje mu również narzędzia do krytykowania i przekształcania rzeczywistości. Nie jest zamkniętym zbiorem odziedziczonych zasad - powstaje na nowo w każdym pokoleniu poprzez naukę, twórczość, wybór i kontakt z innymi ludźmi.