Subkultura - definicja, cechy, rodzaje, przykłady i znaczenie

Subkultura powstaje wtedy, gdy grupa ludzi zaczyna tworzyć własne zasady, symbole, język, styl lub sposoby spędzania czasu, odróżniające ją od szerszego społeczeństwa. Jej członków może łączyć muzyka, światopogląd, zainteresowanie, aktywność albo wspólne doświadczenie. Subkultura nie zawsze oznacza bunt i nie musi być zjawiskiem negatywnym. Może dawać poczucie przynależności, umożliwiać wyrażanie siebie i sprzyjać rozwijaniu twórczości. Czym dokładnie jest subkultura, jakie ma cechy i rodzaje? Poznaj przykłady subkultur oraz różnice między subkulturą, kontrkulturą i zwykłą grupą społeczną.

Subkultura - definicja

Nazwa "subkultura" pochodzi od połączenia słów oznaczających kulturę oraz jej wyodrębnioną część. W tym znaczeniu nie chodzi o kulturę gorszą ani mniej wartościową. Przedrostek "sub-" wskazuje, że dana grupa rozwija własne wzory wewnątrz szerszego systemu społecznego.

Członkowie subkultury mogą uczęszczać do tych samych szkół, pracować w tych samych miejscach i korzystać z tych samych instytucji co pozostali ludzie. Jednocześnie mogą wyróżniać się sposobem ubierania, językiem, muzyką, zachowaniem, światopoglądem lub wyborem miejsc, w których spędzają czas.

Granice subkultury nie zawsze są wyraźne. Jedna osoba może silnie utożsamiać się z grupą, znać jej historię, uczestniczyć w spotkaniach i przestrzegać nieformalnych zasad. Inna może przejmować jedynie wybrane elementy stylu, nie czując się pełnoprawnym członkiem środowiska.

Subkultura może mieć charakter trwały albo istnieć przez krótki czas. Niektóre środowiska działają przez wiele dziesięcioleci i przekazują swoje wzory kolejnym pokoleniom. Inne pojawiają się wokół nowego gatunku muzycznego, sposobu komunikacji lub aktywności, a następnie zanikają albo przekształcają się w inną grupę.

Jak powstaje subkultura?

Subkultura powstaje zwykle wokół doświadczenia, zainteresowania lub potrzeby wspólnej dla określonej grupy ludzi. Początkowo mogą łączyć ich spotkania, muzyka, sport, twórczość albo sprzeciw wobec pewnych norm. Z czasem pojawiają się wspólne symbole, charakterystyczny język oraz zasady określające, kto należy do grupy i jakie zachowanie jest w niej cenione.

Ważną rolę odgrywa kontakt między uczestnikami. Dawniej subkultury rozwijały się głównie w szkołach, klubach, na koncertach, ulicach, osiedlach i w lokalnych miejscach spotkań. Współcześnie znaczna część komunikacji przeniosła się do internetu, co pozwala tworzyć środowiska niezależnie od miejsca zamieszkania.

Subkultura może powstać między innymi w wyniku:

• wspólnego zainteresowania muzyką, sztuką lub określoną twórczością;
• potrzeby przynależności do grupy;
• poszukiwania własnej tożsamości;
• sprzeciwu wobec norm społecznych lub politycznych;
• wspólnego sposobu spędzania czasu;
• podobnej sytuacji życiowej albo doświadczenia wykluczenia;
• tworzenia własnej mody, języka i przestrzeni komunikacji;
• potrzeby odróżnienia się od rodziców, szkoły lub kultury masowej.

Nie każda grupa zainteresowań staje się subkulturą. Aby można było mówić o subkulturze, zwykle musi powstać szerszy zestaw wspólnych znaczeń. Samo słuchanie tego samego zespołu albo korzystanie z tej samej gry nie wystarcza, jeżeli uczestnicy nie tworzą własnych norm, symboli, praktyk i poczucia przynależności.

Cechy subkultury

Subkultury mogą znacznie różnić się między sobą, ale większość z nich posiada kilka wspólnych właściwości. Nie wszystkie cechy muszą występować z taką samą intensywnością.

Poczucie przynależności
Członkowie subkultury czują, że należą do określonego środowiska. Przynależność może być dla nich ważną częścią tożsamości i wpływać na sposób postrzegania siebie oraz innych ludzi.

Wspólne wartości i normy
Grupa rozwija przekonania dotyczące tego, co jest dobre, ważne, autentyczne albo godne szacunku. Normy mogą dotyczyć muzyki, zachowania, lojalności, sposobu tworzenia, relacji między członkami lub stosunku do społeczeństwa.

Odrębny styl
Niektóre subkultury można rozpoznać po ubiorze, fryzurze, biżuterii, tatuażach lub sposobie ozdabiania przedmiotów. Styl pomaga komunikować przynależność, ale nie zawsze jest najważniejszym elementem grupy.

Charakterystyczny język
Subkultury tworzą własne określenia, skróty, żarty i sposoby opisywania rzeczywistości. Znajomość języka może wskazywać doświadczenie uczestnika i ułatwiać rozpoznawanie osób należących do środowiska.

Symbole i znaki
Logo zespołu, określony kolor, naszywka, fryzura, gest albo przedmiot może pełnić funkcję znaku rozpoznawczego. Jego znaczenie nie zawsze jest zrozumiałe dla osób spoza grupy.

Własne miejsca spotkań
Subkultury skupiają się w klubach, parkach, skateparkach, salach koncertowych, pracowniach, na festiwalach albo w przestrzeni internetowej. Miejsce staje się ważne, ponieważ umożliwia kontakt i wspólne działanie.

Wzory zachowania
Grupa może posiadać nieformalne zasady dotyczące sposobu witania się, tańca, uczestnictwa w koncertach, tworzenia prac, pomagania innym lub rozwiązywania konfliktów.

Odróżnianie swoich od obcych
Członkowie subkultury często wiedzą, kto rzeczywiście zna jej wartości, a kto jedynie naśladuje zewnętrzny wygląd. Może to prowadzić do sporów o autentyczność i prawo do reprezentowania grupy.

Twórczość i samodzielność
Wiele subkultur tworzy własną muzykę, czasopisma, fotografie, filmy, ubrania, grafiki i wydarzenia. Ważna bywa zasada samodzielnego działania zamiast korzystania wyłącznie z gotowych produktów kultury masowej.

Elementy subkultury

Subkultura nie składa się wyłącznie z charakterystycznego wyglądu. Jest systemem znaczeń tworzonym przez ludzi, ich relacje, zachowania i sposoby komunikowania się. Najważniejsze elementy mogą występować jednocześnie i wzajemnie się uzupełniać.

Niektóre elementy subkultury mogą zostać przejęte przez kulturę masową. Charakterystyczny styl ubierania trafia wówczas do sklepów, muzyka staje się popularna, a symbole pojawiają się w reklamach. Nie oznacza to jednak, że wszyscy konsumenci takich produktów należą do pierwotnej subkultury.

Rodzaje subkultur

Nie istnieje jeden powszechnie obowiązujący podział subkultur. Ta sama grupa może mieć jednocześnie charakter muzyczny, ideowy i związany ze stylem życia. Podział pomaga jednak zrozumieć, wokół jakich obszarów najczęściej tworzą się subkultury.

Subkultury muzyczne

Powstają wokół określonego gatunku muzycznego, ale zwykle nie ograniczają się do słuchania muzyki. Obejmują także koncerty, sposób ubierania, język, czasopisma, twórczość oraz poglądy na autentyczność wykonawców.

Do subkultur związanych z muzyką zalicza się między innymi środowiska punkowe, metalowe, gotyckie oraz część kultury hip-hopowej. Każde z nich jest wewnętrznie zróżnicowane i posiada liczne odmiany.

Subkultury stylu życia i aktywności

Ich podstawą jest wspólna aktywność oraz związany z nią sposób spędzania czasu. Przykładem może być środowisko skateboardingu, w którym ważne są jazda na desce, wykorzystywanie przestrzeni miejskiej, charakterystyczny język, nagrywanie przejazdów i spotkania w określonych miejscach.

Subkulturowe cechy mogą rozwijać również środowiska skupione wokół motocykli, sportów ulicznych, określonych form podróżowania albo samodzielnego tworzenia przedmiotów. Nie każda grupa uprawiająca tę samą aktywność staje się jednak subkulturą.

Subkultury buntownicze i ideowe

Niektóre grupy powstają wokół krytyki społeczeństwa, polityki, konsumpcjonizmu albo tradycyjnego stylu życia. Ich członków łączą nie tylko wygląd i muzyka, ale także poglądy oraz potrzeba zmiany obowiązujących zasad.

Subkultura buntownicza nie musi odrzucać całego społeczeństwa. Może sprzeciwiać się jedynie wybranym normom, na przykład presji konsumpcyjnej, ograniczaniu swobody twórczej albo określonym formom władzy.

Subkultury internetowe i fanowskie

Internet umożliwia rozwój grup, których członkowie mieszkają w różnych miejscach, ale korzystają z tych samych symboli, języka, żartów i form twórczości. Komunikują się za pomocą forów, serwisów społecznościowych, transmisji i platform poświęconych określonym zainteresowaniom.

Nie każdy fandom jest subkulturą. Grupa fanów może jednak nabrać cech subkulturowych, gdy tworzy własny język, normy, wydarzenia, stroje, twórczość i trwałe poczucie wspólnoty. Przykładem mogą być niektóre środowiska związane z fantastyką, cosplayem, grami albo określonymi gatunkami kultury popularnej.

Subkultury młodzieżowe - czym się charakteryzują?

Subkultury są często kojarzone z młodzieżą, ponieważ okres dorastania wiąże się z poszukiwaniem tożsamości, niezależności i własnego miejsca w społeczeństwie. Młody człowiek może poprzez przynależność do grupy sprawdzać różne role, przekonania i sposoby wyrażania siebie.

Subkultura młodzieżowa może odpowiadać na potrzebę:

• akceptacji i przynależności;
• odróżnienia się od rodziców i dorosłych;
• wyrażania emocji oraz poglądów;
• nawiązywania relacji z osobami o podobnych zainteresowaniach;
• tworzenia własnego stylu;
• zdobywania uznania w grupie;
• buntu wobec zasad uznawanych za niesprawiedliwe;
• rozwijania muzyki, sztuki i innych form twórczości.

Przynależność do subkultury nie oznacza automatycznie problemów wychowawczych ani odrzucenia rodziny. Dla wielu młodych ludzi jest przejściowym etapem rozwoju, sposobem poznawania siebie oraz budowania relacji. Niektórzy pozostają związani z danym środowiskiem także w dorosłości.

Dorośli często zwracają uwagę przede wszystkim na wygląd młodzieży, pomijając znaczenie, jakie grupa ma dla jej członków. Sam ubiór nie pozwala określić poglądów, zachowania ani sytuacji psychicznej konkretnej osoby.

Przykłady subkultur

Poszczególne subkultury zmieniają się w czasie i nie tworzą całkowicie jednolitych środowisk. Dwie osoby określające się tą samą nazwą mogą różnić się poglądami, stylem i stopniem zaangażowania.

Punk
Subkultura punkowa rozwinęła się wokół muzyki punk rockowej, krytyki zastanego porządku oraz idei samodzielnego działania. Charakterystyczne stały się proste formy muzyczne, własnoręcznie przygotowywane ubrania, naszywki, ziny i niezależne koncerty. Ważne miejsce zajmuje zasada "do it yourself", czyli tworzenie bez oczekiwania na zgodę instytucji lub wielkich wydawców.

Subkultura gotycka
Rozwinęła się wokół muzyki gotyckiej oraz określonej estetyki. Jej członkowie mogą interesować się literaturą, sztuką, historią, fotografią i modą wykorzystującą ciemne kolory. Subkultury gotyckiej nie należy automatycznie łączyć z depresją, agresją ani konkretną religią.

Metalowcy
Środowisko skupione wokół muzyki metalowej posiada liczne odmiany związane z poszczególnymi gatunkami. Ważne są koncerty, znajomość wykonawców, koszulki zespołów, kolekcjonowanie nagrań oraz specyficzne zachowania publiczności. Nie istnieje jeden światopogląd wspólny dla wszystkich fanów metalu.

Kultura hip-hopowa
Hip-hop obejmuje kilka powiązanych form ekspresji, takich jak rap, DJing, breakdance i graffiti. Rozwijał się jako sposób opowiadania o życiu, nierównościach, mieście i doświadczeniach młodych ludzi. Wokół hip-hopu powstały własny język, moda, sposoby rywalizacji oraz lokalne środowiska twórcze.

Skaterzy
Subkultura skateboardingu łączy aktywność sportową ze stylem życia i wykorzystaniem przestrzeni miejskiej. Ważne są umiejętności, znajomość trików, spotkania w skateparkach i innych miejscach, filmowanie przejazdów oraz wzajemne uczenie się.

Graffiti i środowisko writerów
Writerzy tworzą podpisy, litery i kompozycje w przestrzeni miejskiej. Posługują się pseudonimami, rozwijają własne style i działają samodzielnie albo w grupach. Należy odróżnić graffiti wykonywane legalnie od niszczenia cudzej własności, które może podlegać odpowiedzialności prawnej.

Hippisi
Ruch hippisowski rozwijał się szczególnie w latach 60. XX wieku. Jego uczestnicy krytykowali konsumpcjonizm, przemoc, sztywne normy społeczne i wojnę. Promowali pokój, wspólnotowość, wolność osobistą oraz poszukiwanie alternatywnych sposobów życia. Hippisi są przykładem środowiska posiadającego cechy zarówno subkultury, jak i kontrkultury.

Słuchanie muzyki punkowej, noszenie czarnych ubrań albo jazda na desce nie oznaczają automatycznie przynależności do subkultury. O uczestnictwie decydują również identyfikacja z grupą, znajomość jej znaczeń oraz udział we wspólnych praktykach.

Subkultura a kontrkultura - czym się różnią?

Subkultura i kontrkultura nie są pojęciami tożsamymi. Subkultura odróżnia się od kultury dominującej, ale nie musi jej zwalczać ani odrzucać. Jej członkowie mogą mieć własną muzykę, styl i język, a jednocześnie akceptować większość zasad obowiązujących w społeczeństwie.

Kontrkultura sprzeciwia się natomiast podstawowym wartościom, normom lub instytucjom kultury dominującej. Próbuje stworzyć alternatywny sposób życia albo doprowadzić do zmiany społecznej. Bunt jest w niej ważniejszy niż samo odróżnianie się wyglądem czy zainteresowaniami.

Nie każda subkultura jest kontrkulturą. Niektóre grupy mogą jednak z czasem nabrać charakteru kontrkulturowego, jeżeli ich członkowie zaczynają aktywnie podważać obowiązujący porządek społeczny.

Subkultura a grupa społeczna i fandom

Każda subkultura jest pewnego rodzaju grupą społeczną, ale nie każda grupa społeczna jest subkulturą. Uczniowie jednej klasy, pracownicy firmy albo mieszkańcy osiedla mogą tworzyć grupę, ponieważ łączą ich relacje i wspólna sytuacja. Nie muszą jednak posiadać własnego stylu, symboli, języka i systemu wartości.

Fandom skupia osoby zainteresowane określonym dziełem, wykonawcą, gatunkiem albo światem fikcyjnym. Jego członkowie wymieniają informacje, tworzą fanowskie prace i uczestniczą w wydarzeniach. Fandom może stać się środowiskiem subkulturowym, jeżeli rozwinie trwałą tożsamość, własne normy, język oraz sposoby rozpoznawania członków.

Jakie znaczenie mają subkultury?

Subkultury umożliwiają ludziom tworzenie wspólnot opartych na zainteresowaniach, wartościach i podobnym sposobie postrzegania świata. Szczególnie ważne mogą być dla osób, które w innych środowiskach nie znajdują akceptacji lub przestrzeni do wyrażania siebie.

Pomagają budować tożsamość
Przynależność do grupy pozwala określić własne zainteresowania, wartości i granice. Człowiek może sprawdzić, z czym się utożsamia i jakie miejsce chce zajmować w społeczeństwie.

Dają poczucie wspólnoty
Spotkanie osób o podobnych zainteresowaniach zmniejsza poczucie osamotnienia. Grupa może zapewniać wsparcie, akceptację oraz możliwość nawiązywania przyjaźni.

Rozwijają twórczość
Z subkultur wywodzą się nowe style muzyczne, sposoby ubierania, grafiki, tańce, wydawnictwa i formy komunikacji. Twórczość może powstawać poza oficjalnymi instytucjami oraz profesjonalnym przemysłem kultury.

Umożliwiają krytykę społeczną
Subkultury mogą zwracać uwagę na problemy ignorowane przez większość społeczeństwa. Muzyka, ubiór i działania artystyczne stają się wtedy sposobem komentowania nierówności, przemocy, konsumpcjonizmu lub braku perspektyw.

Wpływają na kulturę masową
Pomysły powstające w niewielkich środowiskach bywają później przejmowane przez muzykę popularną, modę, reklamę i media. Element, który początkowo wyrażał sprzeciw, może po pewnym czasie stać się powszechnym produktem.

Czy subkultura może być niebezpieczna?

Sama przynależność do subkultury nie jest niebezpieczna. Ryzyko zależy od norm konkretnej grupy, zachowania jej członków oraz stopnia, w jakim dana osoba podporządkowuje się presji środowiska.

W niektórych grupach mogą pojawić się:

• silna presja na dostosowanie się do innych;
• odrzucanie osób uznanych za niewystarczająco autentyczne;
• konflikty z innymi środowiskami;
• zachowania ryzykowne traktowane jako warunek uznania;
• izolowanie się od rodziny i dotychczasowych znajomych;
• przemoc, wandalizm albo łamanie prawa;
• wykorzystywanie młodszych lub mniej doświadczonych członków.

Takie zjawiska nie występują w każdej subkulturze i nie powinny być podstawą do oceniania wszystkich jej uczestników. Niepokój powinno budzić konkretne zachowanie człowieka, a nie sama muzyka, fryzura, ubiór lub nazwa środowiska.

Stereotypowe postrzeganie subkultur może prowadzić do wykluczenia. Osoba ubrana w określony sposób bywa automatycznie uznawana za agresywną, nieodpowiedzialną albo zaburzoną, choć wygląd nie daje podstaw do takiej oceny.

Czy subkultury nadal istnieją?

Subkultury nadal istnieją, ale często mają mniej wyraźne granice niż dawniej. W przeszłości ubiór, muzyka i miejsce spotkań mogły jednoznacznie wskazywać przynależność. Współcześnie ludzie swobodniej łączą elementy różnych środowisk i nie zawsze pozostają związani z jedną grupą.

Internet przyspieszył wymianę stylów, symboli i pomysłów. Osoba może jednocześnie uczestniczyć w kilku społecznościach, korzystać z różnych estetyk oraz zmieniać sposób prezentowania siebie zależnie od sytuacji. Powstają przez to subkultury bardziej płynne, rozproszone i krótkotrwałe.

Zmieniła się również relacja między subkulturą a kulturą masową. Firmy szybko przejmują muzykę, język i wygląd wywodzące się z niewielkich środowisk. To, co początkowo było znakiem sprzeciwu albo niezależności, może w krótkim czasie trafić do reklam i popularnych sklepów.

Nie oznacza to zaniku subkultur. Nadal powstają grupy rozwijające własne wartości, praktyki, język i twórczość. Różnica polega na tym, że ich uczestnicy rzadziej muszą przebywać w jednym miejscu i częściej tworzą wspólnoty łączące kontakty bezpośrednie z komunikacją cyfrową.

Subkultura jest częścią szerszej kultury, ale tworzy własne sposoby wyrażania przynależności, wartości i zainteresowań. Może powstawać wokół muzyki, sztuki, aktywności, idei albo wspólnego doświadczenia. Nie każda subkultura oznacza bunt, a charakterystyczny wygląd nie wystarcza do oceny jej członków. Najważniejsze są relacje, znaczenia i praktyki, dzięki którym uczestnicy rozpoznają grupę jako własną.